شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران نشریه علمی فرآیند نو 1735-6466 21 93 2026 05 22 Strategic Investment Assessment in Iran’s Petrochemical Upstream and Downstream Sectors: A Multi-Criteria Framework for Optimizing Production Capacity, Cost Structure, and Return on Assets ارزیابی راهبردی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در بخش‌های بالادستی و پایین‌دستی صنعت پتروشیمی ایران با تأکید بر بهینه‌سازی عملکرد دارایی‌ها 35 46 736337 10.22034/farayandno.2026.2082524.2036 FA مهدی نظری صارم گروه مهندسی نفت،معدن و مواد،واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران 0000-0002-6444-2890 مصطفی متدین مدیر عامل،شرکت مدیریت توسعه صنایع پتروشیمی خلیج فارس،تهران، ایران Journal Article 2025 12 30 This study presents a strategic evaluation of two competing investment pathways within the Persian Gulf Petrochemical Industries Holding (PGPIDMC): (A) upstream hydrocarbon field development versus (B) downstream operational optimization and latent capacity activation. Based on real operational data from 9 key units during 2025–2026 (1404–1403), the analysis reveals that downstream units operate at an average utilization rate of only 68%, equivalent to a latent capacity of 3.6 million tons/year of petrochemical products. Simultaneously, a structural feedstock gap exists: upstream supply (4.4 Mt/year from Bidboland and Hoyezah gas plants) falls short of current downstream demand (5.0–5.5 Mt/year), with the gap projected to widen to 2.5 Mt/year if latent capacity is activated. A multi-criteria decision framework (MCDF), aligned with ISO 55000:2024 and IEA 2025 guidelines, demonstrates that Option B (optimization) requires only 20–30% of the CAPEX of a new field development, achieves 85–90% utilization, generates positive cash flow within 18 months, and reduces feedstock consumption per ton of product by 5–8%. The proposed two-stage roadmap prioritizes short-term optimization (1404–1406) to generate cash flow and de-risk the system, while simultaneously launching feasibility studies for targeted upstream development from 1407 onward<strong style="mso-ansi-font-weight: normal;"><span dir="RTL" lang="AR-SA">.</span></strong> <span lang="AR-SA">این پژوهش به ارزیابی راهبردی دو گزینه سرمایه‌گذاری رقیب در یک گروه صنایع پتروشیمی می‌پردازد: توسعه میادین هیدروکربنی (حوزه بالادست) در مقابل بهینه‌سازی واحدهای پایین‌دستی. بر اساس داده‌های </span><span lang="FA">۱۱</span><span lang="AR-SA"> واحد کلیدی در سال‌های </span><span lang="FA">۱۴۰۳</span><span lang="FA">–</span><span lang="FA">۱۴۰۴</span><span lang="AR-SA">، میانگین نرخ بهره‌برداری واحدهای پایین‌دستی تنها </span><span lang="FA">۶۸</span><span lang="AR-SA"> درصد است که معادل ظرفیت نهفته </span><span lang="FA">3/6</span><span lang="AR-SA"> میلیون تن فرآورده در سال می‌باشد. همزمان، شکاف میان تقاضای خوراک (</span><span lang="FA">۵</span><span lang="AR-SA"> تا </span><span lang="FA">۶</span><span lang="AR-SA"> میلیون تن) و ظرفیت تولید بالادست (</span><span lang="FA">4/4</span><span lang="AR-SA"> میلیون تن) ریسک تأمین را افزایش داده است.</span> <span lang="AR-SA">یافته‌های تحلیل چندمعیاره نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در بهینه‌سازی واحدهای موجود (گزینه </span><span dir="LTR">B</span><span lang="AR-SA">)، با هزینه‌های معادل </span><span lang="FA">۲۰</span><span lang="AR-SA"> تا </span><span lang="FA">۳۰</span><span lang="AR-SA"> درصد یک پروژه میدانی، نرخ بهره‌برداری را تا سطح </span><span lang="FA">۸۵</span><span lang="AR-SA"> تا </span><span lang="FA">۹۰</span><span lang="AR-SA"> درصد ارتقا داده و جریان نقدی را در کمتر از دو سال محقق می‌کند. بر این اساس، نقشه‌راهی دومرحله‌ای پیشنهاد می‌شود: اولویت کوتاه‌مدت با بهینه‌سازی فرآیندی و فعال‌سازی ظرفیت نهفته، همراه با آغاز همزمان مطالعات اولیه برای توسعه میدان هدف.</span> https://www.farayandno.ir/article_736337_9ec08cf5e01a961dc1ed496e5646acfd.pdf